به گزارش آرمان تبریز؛ این سفر فرصتی بود تا خبرنگاران بخشی از جلفا و منطقه آزاد ارس را نه از پشت میز و در قالب گزارشهای رسمی، بلکه از نزدیک ببینند؛ از رودخانه ارس و آثار تاریخی گرفته تا ظرفیتهای گردشگری، تجاری و صنعتی منطقه؛ جغرافیایی که هر گوشه آن روایتی از گذشته و تصویری از امروز با خود دارد.
به دعوت روابط عمومی سازمان منطقه آزاد ارس، جمعی از خبرنگاران آذربایجان شرقی در قالب یک برنامه رسانهای، بخشهایی از جلفا و ظرفیتهای تاریخی، طبیعی، اقتصادی و گردشگری این منطقه را از نزدیک دیدند.
این سفر را شاید بتوان روایت یک رودخانه دانست؛ رودخانهای که فقط مرز نیست، بلکه بخشی از زندگی، تاریخ و اقتصاد مردم این منطقه را در امتداد خود شکل داده است.
ارس؛ نخستین تصویر یک سفر
برای کسی که از مسیر جلفا وارد محدوده ارس میشود، نخستین چیزی که توجه را جلب میکند، خود رودخانه است؛ آبی که در امتداد مرز حرکت میکند و در طول مسیر، چشماندازهایی متفاوت از طبیعت، روستاها، جاده و آثار تاریخی را پیش روی مسافر قرار میدهد.
اما ارس تنها یک منظره طبیعی نیست
این رودخانه در طول تاریخ شاهد رفتوآمد انسانها، شکلگیری مناسبات مرزی، تحولات سیاسی و حوادثی بوده که بخشی از حافظه تاریخی ایران را ساختهاند.
به همین دلیل، شناخت جلفا بدون توجه به ارس دشوار است؛ همانگونه که شناخت ظرفیتهای امروز منطقه نیز بدون در نظر گرفتن موقعیت مرزی آن کامل نخواهد بود.
جایی که تاریخ هنوز در آن نفس میکشد
یکی از توقفهای متفاوت این سفر، حضور خبرنگاران در محل مزار سه مرزبان ایرانی در نزدیکی پل آهنی جلفا بود؛ مکانی که نام آن با یکی از وقایع مهم شهریور ۱۳۲۰ پیوند خورده است.
سرجوخه ملک محمدی، عبدالله شهریاری و سیدمحمد راثی هاشمی از مرزبانانی بودند که در جریان ورود نیروهای شوروی به ایران در سوم شهریور ۱۳۲۰، در منطقه جلفا مقاومت کردند و جان خود را از دست دادند.
درباره جزئیات این واقعه، روایتهای تاریخی و محلی متعددی وجود دارد؛ اما آنچه امروز اهمیت دارد، ماندگاری یاد این سه مرزبان در حافظه تاریخی منطقه است.
مزار آنان در مجاورت رود ارس و پل آهنی، به مکانی تبدیل شده که گذشته را به زمان حال پیوند میدهد.
خبرنگاران حاضر در این محل با قرائت فاتحه و ادای احترام، دقایقی را در کنار یادمان این سه مرزبان سپری کردند.
در برخی منابع، نام سرجوخه ملک محمدی با عنوان “مصیب ملک محمدی” نیز آمده است؛ نکتهای که نشان میدهد برای ثبت دقیق روایت تاریخی این واقعه، مراجعه به اسناد و منابع معتبر ضروری است. اصل نام سه مرزبان در منابع مختلف با اختلافهای جزئی در شیوه ثبت نامها تکرار شده است.
اما فارغ از تفاوت روایتها، یک واقعیت همچنان روشن است: این نقطه بخشی از حافظه تاریخی مرز جلفاست.
ارس؛ مرزی که فقط خط جغرافیایی نیست
رودخانه ارس در جلفا فقط یک خط مرزی روی نقشه نیست.
در کنار این رودخانه، زندگی جریان دارد؛ جادهها، روستاها، فعالیتهای اقتصادی، کشاورزی، تجارت، گردشگری و مناسبات اجتماعی منطقه همگی به نوعی با این جغرافیا ارتباط دارند.
در برخی نقاط، فاصله رودخانه با جاده آنقدر کم است که مسافر همزمان میتواند طبیعت، مرز و زندگی انسانی را در یک قاب ببیند.
همین همجواری، یکی از ویژگیهایی است که به منطقه ارس هویت متفاوتی بخشیده است؛ هویتی که از ترکیب طبیعت، تاریخ و موقعیت ژئوپلیتیکی منطقه شکل گرفته است.
کلیساهایی که بخشی از حافظه تاریخی ارساند
در ادامه مسیر، آثار تاریخی و مذهبی منطقه نیز بخشی از روایت این سفر را تشکیل دادند.
کلیسای سنت استپانوس و مجموعهای از بناهای تاریخی و مذهبی جلفا، نشان میدهند که این منطقه تنها یک گذرگاه مرزی یا منطقه تجاری نیست.
کلیسای مریم مقدس نیز در محدوده دره شام و در محل تلاقی آقچای و ارس قرار دارد و از جمله بناهای تاریخی منطقه به شمار میرود.
این بناها، علاوه بر ارزش معماری، بخشی از تاریخ حضور و زندگی جوامع ارمنی در این منطقه را روایت میکنند.
در کنار کلیساها، پلهای تاریخی منطقه نیز بهنوعی روایتگر گذشتهاند؛ سازههایی که در دورههای مختلف، نقش ارتباطی و نظامی داشتهاند و امروز بخشی از جاذبههای تاریخی جلفا محسوب میشوند.
در این میان، پل آهنی جلفا جایگاه ویژهای دارد؛ زیرا علاوه بر اهمیت تاریخی خود، نام آن با خاطره مقاومت سه مرزبان ایرانی در شهریور ۱۳۲۰ گره خورده است.
وقتی اقتصاد را باید در خیابان دید
تصویر ارس اما فقط در آثار تاریخی و چشمانداز رودخانه خلاصه نمیشود.
در طول مسیر، نشانههای فعالیت اقتصادی منطقه بهوضوح دیده میشد؛ از واحدهای تولیدی و صنعتی گرفته تا مجموعههای خدماتی، مراکز تجاری و رفتوآمد خودروهایی که با پلاک منطقه آزاد ارس در شهر تردد میکنند.
این تصویر نشان میدهد که ارس در کنار ظرفیتهای تاریخی و گردشگری، یک منطقه فعال اقتصادی نیز هست.
موقعیت جغرافیایی در مجاورت کشورهای همسایه، دسترسی به مسیرهای تجاری، ظرفیتهای صنعتی و تولیدی و قرار گرفتن در مسیر ارتباطی منطقه، مجموعهای از فرصتها را در اختیار ارس قرار داده است.
برای همین، وقتی از آینده ارس سخن گفته میشود، نمیتوان گردشگری را جدا از تجارت و صنعت دید.
گردشگری؛ یکی از برگهای مهم ارس
براساس اعلام مسئولان، منطقه آزاد ارس در نوروز ۱۴۰۵ در میان مناطق آزاد کشور رتبه نخست جذب گردشگر و کیفیت خدماترسانی را به دست آورده است. این موضوع در گزارشهای منتشرشده از سوی رسانهها و منابع مرتبط با مناطق آزاد نیز بازتاب داشته است.
این موفقیت را البته نمیتوان صرفاً به یک عامل نسبت داد.
جاذبههای طبیعی، آثار تاریخی، کلیساها، ژئوپارک، موقعیت مرزی، امکانات تجاری و همچنین دسترسی منطقه، مجموعهای از عواملی هستند که میتوانند ارس را به مقصدی فراتر از سفرهای خرید تبدیل کنند.
مسئله مهمتر، استفاده درست از این ظرفیتهاست؛ اینکه گردشگر تنها برای چند ساعت وارد منطقه نشود، بلکه امکان اقامت، بازدید، خرید، طبیعتگردی و آشنایی با تاریخ منطقه را در یک زنجیره کامل تجربه کند.
ارس و یک گام به سوی نگاه بینالمللی
یکی دیگر از موضوعاتی که در سالهای اخیر به ظرفیت گردشگری ارس اضافه شده، حضور این سازمان در ساختار سازمان جهانی گردشگری است.
سازمان منطقه آزاد ارس در سال ۱۴۰۴ به عنوان عضو وابسته سازمان جهانی گردشگری پذیرفته شد.
اکنون نیز براساس اعلام معاونت فرهنگی، اجتماعی و گردشگری سازمان منطقه آزاد ارس، پیشنهاد معرفی ارس به عنوان پایلوت مناطق ویژه اقتصادی گردشگری در سطح بینالمللی به سازمان جهانی گردشگری ارائه شده است؛ موضوعی که در شهریور ۱۴۰۵ مورد پیگیری قرار گرفته است.
اگر این مسیر به نتیجه برسد، میتواند نگاه به ارس را از یک منطقه مرزی و تجاری به الگویی برای پیوند میان اقتصاد، گردشگری و ظرفیتهای جغرافیایی تغییر دهد.
آنچه ارس هنوز میتواند به دست آورد
واقعیت این است که ظرفیتهای ارس بیش از آن چیزی است که امروز در معرض دید قرار گرفته است.
رودخانه ارس، ژئوپارک، کلیساها و بناهای تاریخی، مرز بینالمللی، بازار و فعالیتهای تجاری، واحدهای صنعتی و تولیدی و ظرفیتهای سرمایهگذاری، هر کدام به تنهایی میتوانند موضوع یک برنامه توسعهای باشند.
اما ارزش واقعی زمانی ایجاد میشود که این ظرفیتها در کنار یکدیگر قرار گیرند.
گردشگری میتواند مشتری صنعت باشد؛ صنعت میتواند اشتغال ایجاد کند؛ تجارت میتواند رونق اقتصادی منطقه را افزایش دهد و طبیعت و میراث تاریخی نیز میتوانند ماندگاری گردشگر را بیشتر کنند.
به نظر میرسد آینده ارس بیش از آنکه به توسعه یک بخش وابسته باشد، به توانایی منطقه برای پیوند دادن همین ظرفیتهای متنوع بستگی دارد.
رسانهای که منطقه را از نزدیک دید
یکی از ویژگیهای این سفر، فاصله گرفتن از قالب معمول برنامههای رسمی بود.
خبرنگاران در طول مسیر فرصت داشتند بدون واسطه بخشی از ظرفیتهای منطقه را ببینند، درباره مسائل مختلف گفتوگو کنند و مشاهدات خود را با آنچه پیشتر در گزارشها خوانده بودند مقایسه کنند.
در این میان، نحوه همراهی روابط عمومی سازمان منطقه آزاد ارس نیز قابل توجه بود؛ تلاش شده بود برنامه از قالب یک بازدید صرفاً تشریفاتی خارج شود و خبرنگاران امکان مشاهده مستقیم و گفتوگو درباره ظرفیتهای منطقه را داشته باشند.
برای رسانه، مشاهده میدانی همیشه با ارزشتر از شنیدن صرف آمار است؛ زیرا خبرنگار وقتی یک منطقه را از نزدیک میبیند، میتواند تصویری واقعیتر از فرصتها، مشکلات و ظرفیتهای آن ارائه کند.
پایان سفر؛ اما نه پایان روایت ارس
در پایان برنامه، از خبرنگاران حاضر پذیرایی شد و با اهدای لوح تقدیر از همراهی آنان قدردانی شد.
اما برای کسانی که ساعتها در مسیر جلفا حرکت کرده و از کنار رودخانه ارس، آثار تاریخی، کلیساها و یادمان سه مرزبان عبور کرده بودند، این سفر فقط یک برنامه رسانهای نبود.
این سفر فرصتی بود برای دیدن منطقهای که گذشته و حال در آن فاصله چندانی از یکدیگر ندارند.
در جلفا، یک رودخانه میتواند همزمان مرز، جاذبه طبیعی و بخشی از حافظه تاریخی باشد؛ یک پل میتواند هم سازهای تاریخی و هم یادآور یک واقعه ملی باشد؛ یک کلیسا میتواند بخشی از میراث فرهنگی منطقه را روایت کند و در همان حال، چند کیلومتر آنسوتر واحدهای صنعتی و مراکز تجاری تصویری از اقتصاد امروز را پیش روی مسافر قرار دهند.
شاید همین کنار هم قرار گرفتن روایتهای متفاوت است که ارس را از بسیاری از مناطق مرزی متمایز میکند.
اینجا تاریخ هنوز دیده میشود، رودخانه هنوز جریان دارد و اقتصاد در کنار طبیعت و گردشگری در حال شکل دادن به آینده منطقه است.
گزارش از محمدرضا ایازی
- منبع خبر : اقتصاد دوم
