نیم نگاهی به سیر تطور بومی سازی
علمی وضرورت بومی سازی روابط عمومی در ایران(بخش دوم)
دوره دوم،ظهور رنسانس ومدرنیته درغرب وتاسیس علوم انسانی نوین در آن وآغازدوران رکود علمی همزمان باحضور استعمار در کشورهای اسلامی است.
دوره سوم،ازسال ۱۹۷۰ میلادی آغاز می شود.
به اعتقاد متفکران واندیشمندان این کشورها،دردوران استعمار،هویت تاریخی،اجتماعی وفرهنگی آنها نادیده گرفته شده است.ودانش وارداتی از غرب،کارایی،کارآمدی اثر بخشی لازم را در حل مسائل اجتماعی وانسانی نداشته وآنها برای حل مسائل وآسیب های اجتماعی وبرای رهایی از سلطه فکری وفرهنگی به مطالعات پسا استعماری روی آورده اند.
مطالعات پسا استعماری،چارچوب نظری کلان برای بومی سازی علوم انسانی است که این مطالعات ابتدا تحت عنوان مطالعات پسا استعماری،نخستین بار در فرهنگ لغت آکسفورد ظاهر شد وبه عنوان مطالعات امپریالیسم ومطالعات کشورهای مشترک المنافع از دهه ۱۹۸۰میلادی به کار خود ادامه داد(کریمی،۱۳۸۶).
مطالعات پسا استعماری در کشور هایی نظیر مالزی،هندوستان،پاکستان واز جمله ایران از دهه۱۳۴۰ آغازشد.
انتشارکتاب معروف غربزدگی جلال آل احمد در رویارویی بین غرب وشرق وتوجه فزاینده به مسائل فرهنگی را نشان داد وبه دفاع از هویت شرقی،در برابرغرب استعماری پرداخت.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی وتشکیل ستاد انقلاب فرهنگی وسپس شورای عالی انقلاب فرهنگی وبا تاسیس دانشگاه تربیت مدرس وانتشار فصلنامه تحول در علوم انسانی،زمزمه های بومی سازی در علوم انسانی واجتماعی تحت تاثیر سند های فرابخشی،سند چشم انداز بیست ساله،برنامه های توسعه چهارم وپنجم ونیز سیاست گذاری های کلان نقشه جامع علمی کشور وشورای عالی انقلاب فرهنگی طنین انداز شد.
فراستخواه نیز سه روایت متفاوت ازبومی سازی در ایران را بیان می کند:بومی سازی به مثابه یک ایده دانشگاهی؛این روایت در اواخر دوره پهلوی ودر مواجهه با الگوی نوسازی دولتی از بالا برساخته شد.
بومی سازی در شکل یک ایدئولوژی مذهبی وپروژه سیاسی؛در بهبوحه انقلاب فرهنگی وپس از آن بصورت پروژه اسلامی سازی علم ودانشگاه برساخته شد.
بومی سازی به مثابه یک تابو وفوبیای شبه مدرن وشبه پوزیتیویستی؛در واکنش به تاویلات،سوانح وپیامد های سیاسی روایت دوم،برفضای دانشگاهی-روشنفکری سایه انداز شد(فراستخواه،۱۳۸۶).
امروزه در باب تعاریف ومفهوم شناسی بومی سازی به نظر می رسد بین صاحبنظران نظرات متفاوتی وجود دارد.حتی درباب معادل لاتین بومی سازی نیز وضع بدین منوال است معادل هایی مانند«داخلی شدن»،محلی شدن،درون گراشدن ویا توجه به درون(مک گین،۱۹۹۹)ومحله گرایی،ناحیه گرایی،ایرانی شدن فارسی سازی(شادمان،۱۳۸۲)مطرح نموده اند.
در بین متفکران واندیشمندان این حوزه دیدگاه‌های متفاوتی درباره بومی سازی علوم انسانی واجتماعی وجود دارد.
فاضلی بومی سازی را نوعی سیاست یا خط ومشی می داند که متاثر از گفتمان های مختلف بومی سازی سعی در هدایت سازمان یافته علم به سوی بهره برداری از آن در جامعه معین دارد((فاضلی،۱۳۸۸).وچیذری اعتقاد دارد “بومی سازی علم ،به مفهوم شکل گیری علوم در یک بستر فرهنگی،تاریخی وتجربی جامعه ای خاص است به گونه ای که این علم بتواند پاسخگوی نیازهای آن جامعه باشد(چیذری،۱۳۹۰).از آثار وآرای آزاد فلاح(۲۰۰۹)استنباط می شود بومی سازی بدین معناست که ما علومی را از جوامع دیگر بیاوریم وآن رابر طبق نیاز های فرهنگی خود تغییر دهیم.
اخوی راد(۱۳۸۸)بومی سازی را به معنای تولید علم می داندبه گونه ای که پاسخگوی نیاز های جامعه باد.واشتریان(۱۳۷۹)ازبومی سازی به مفهوم گرایش ویژه در بازشناسی وارزیابی تئوری ها،روش ها وموضوعات اشاره دارد.نراقی(۱۳۷۸)در بحثی تحت عنوان دانش بیرون وبینش درون از این ایده سخن می گویدکه تکنیک ها ودانش های تخصصی جدید غربی،باید زیر چتر معرفتی شرقی-آسیایی درآید.فکوهی(۱۳۸۹)بومی سازی رابالاترین توانمندی های نظری وعملی برای نیل به استقلال علمی توصیف می کند. به اعتقاد العلوانی(۱۳۷۴).”نتایج وره آورد ترویج برنامه های غربی به مثابه روش زندگی در میان مسلمانان تبدیل آن به گفتمان در حوزه فکر وفرهنگ،چیزی جز ناکامی در تحقق نتایج،شبیه آنچه در غرب پدید آمده است نصیب جوامع اسلامی نکرده است وعلاج این امر در ویژگی های فرهنگی غرب است”.
از طرفی چون محور اصلی تحرک علوم انسانی واجتماعی انسان است وانسان موجودی فرهنگی خوانده می شود وایران در برگیرنده مجموعه نامتجانس از گروه‌های قومی وانسانی مختلف است که مجموعه ناهمگونی از اقوام ملیت های مختلف زبانی،مذهبی،نژادی وفرهنگی را تشکیل می دهذ(احمدی،۱۳۸۹) توجه به این تنوع فرهنگی یکی از الزامات مقوله بومی سازی است.
ناصر اسگندریان, [۱۸/۰۸/۱۴۰۵ ۰۸:۵۱ ق.ظ]
نیم نگاهی به سیر تطور بومی سازی
علمی وضرورت بومی سازی روابط عمومی در ایران(بخش سوم)
غرب با تکیه بر رهاورد ساحت های بین رشته ای علوم انسانی خود عمدتا با عطف توجه به سودمندی دنیوی وعینی علوم انسانی توانسته پاسخ گوی نیازهای جامعه خود باشد،ما نیز باید بپذیریم که اصحاب و اعوان متخصص درعلوم انسانی واجتماعی می توانند در تشخیص و درمانگری مسائل مبتلابه جامعه ما موثر ومفید واقع شوند.
همانطور که در بخش قبلی بحث به نقل از فراستخواه به سه روایت متفاوت ازبومی سازی در ایران شامل: بومی سازی به عنوان یک ایده دانشگاهی،بومی سازی به عنوان یک پروژه اسلامی سازی،وبومی سازی در واکنش به روایت دوم ساخته شداشاره گردید.بومی سازی روشی است که دانش غربی را با بینش شرقی می آمیزد ومی کوشد علم بیرونی رابا شرایط درونی سازگار نماید.
امروزه بر هیچ کس پوشیده نیست که روش های پژوهش در علوم طبیعی متفاوت با روش های پژوهش در علوم انسانی است.
با توجه به ماهیت پیچیده وغیر قابل پیش بینی علوم انسانی،روش های در آن بسیار حساس و ظریف است.ودر هر رشته علوم انسانی روش های خاصی از گردآوری داده ،غالب و رایج می باشد.در همین راستا ،در روایت بومی سازی به عنوان یک ایده دانشگاهی نگاه «فرآیند محور »،«تکثر گرا»و«نوآورانه »به مسئله بومی سازی فرصت نیکویی برای ارزیابی غیر شتابزده علوم انسانی موجود وارائه الگوهای منطقی وعلمی در زمینه تحول در این علوم،پیش روی اصحاب و اعوان علوم انسانی قرار خواهد داد واز طریق ایجاد فضای مفاهمه و گفتگو وهم اندیشی به نهادینه شدن این آرمان در هر سه حوزه طرح ،تصمیم سازی و اجرا خواهد انجامید.
همانطور که ابراهیم سلیمی کوچی (۱۳۹۲)اعتقاد دارد:”عزم راسخ و واقعی برای بومی سازی علوم انسانی در جامعه کنونی ایران،نه از رهگذر رویه های کلیشه ای سلبی،دفعی، وابلاغی ،که تنها از طریق به رسمیت شناختن نوعی فرآیند نگری وتکثر گرایی وحدت بخش و نوآورانه ممکن ومطلوب خواهد بود.
از این لحاظ ،درکنار گشودگی و جاری بودن گفتمان نقد و تفسیر در نحله های مختلف و متعدد علوم انسانی موجود ، معماری دو سویه الگو و عمل در نوسازی میراث نصوص و بسط تفکر انتقادی در باب روش ها ورهیافت های موجود،از گام های نخستین و مبنایی آرمان خجسته است.”
مراد ومطلوب ما از تحول در خصوص بومی سازی علوم انسانی، نباید همچون مدلولات عمومی علم،تنها به تفاخر یک سری از داده ها و مفاهیم محدود شود. بلکه باید در برابر این علم انسانی همواره این پرسش را در چنته داشته باشیم که این علم به مثابه «علم در عمل» چگونه است وچگونه می تواند باشد.از این رو،می توان چنین عنوان کرد که بومی سازی علوم انسانی ،بیش از هر چیز،ناظر بومی سازی کاربردهای علوم انسانی درجامعه درون سرزمینی است وگر نه تغییر و تبدیل چند مفهوم از یک حوزه دانشی،به هیچ عنوان نمی تواند موجد یا مقوم تحول بنیادی در یک عرصه باشد .
“به هیچ روی نباید از یاد برد که آرمان تحول در علوم انسانی موجوداگر دستاوردی نداشته باشد وبه معرفت بخشی وتفسیر پذیری نینجامد از اساس زیر‌سئوال است.از این رو شایسته است که مشتاقان تحول در علوم انسانی موجود وطالبان علوم انسانی مفید وکاربردی ،در جستجوی نوعی از علوم انسانی باشند که تمام کمال عهده دار پژوهش و کاوش در ابعاد مختلف فرهنگی و اجتماعی جامعه ماباشد”(داوری اردکانی، ۱۳۶۳).
با این وصف”آرمان بومی سازی علوم انسانی قبل از هر چیز نیازمند ایجاد آگاهی عمیق و واقعی نسبت به ضرورت و اولویت تحول در علوم انسانی موجود وایجاد ساحت های نو در تولید و بازتولید علوم انسانی بومی است ویکی از گام های اساسی در تولید علوم انسانی بومی بسط اندیشه انتقادی و فضای آرام وباز نقد و تحقیق بی قید و شرط علمی است.نباید از یاد برد که حقانیت واتقان و اعتبار دستاورد های علوم انسانی بومی زمانی مورد تصدیق وتایید قرار خواهد گرفت که در چارچوب «اندیشه انتقادی» و «استقلال علمی واندیشگی پژوهشگران محک زده شود“(سلیمی کوچی ، ۱۳۹۱).
در این میان “مسئولان نقش مهمی در فرایند بومی سازی دارند.این کار مستلزم برنامه ریزی شورای عالی انقلاب فرهنگی و وزارت علوم از یک سو وارج نهادن به پژوهش ها وعلم محوری در تصمیمات مسئولان اجرایی از سوی دیگر است.با تحققاین موضوع ،محققان احساس می کنند به تلاش های آنان در سیاست های خرد و کلان توجه می شود.در این مسیر ایجاد فضایی از امنیت علمی و روانی برای انجام پژوهش،اهمیت ویژه ای دارد از آنجا که رشته های علوم انسانی با موضوع فرهنگ و جامعه ارتباط دارد،یکی از عوامل مهم درتوسعه ورود این علوم،تحمل و مدارای نظام سیاسی با پژوهشگران این عرصه است”(فاضلی، ۲۰۰۹).
ناصر اسگندریان, [۱۳/۰۸/۱۴۰۵ ۰۶:۳۳ ب.ظ]
نیم نگاهی به سیر تطور بومی سازی
علمی وضرورت بومی سازی روابط عمومی در ایران(بخش دوم)
در تاریخ علوم در کشورهای اسلامی،می توان سه مرحله را از یکدیگر تشخیص داد.دوره نخست،عصر شکوفایی تمدن اسلامی که برخی از مورخان از آن تحت عنوان«رنسانس اسلام»نام می برند(کرمر،۱۳۷۵).
دوره دوم،ظهور رنسانس ومدرنیته درغرب وتاسیس علوم انسانی نوین در آن وآغازدوران رکود علمی همزمان باحضور استعمار در کشورهای اسلامی است.
دوره سوم،ازسال ۱۹۷۰ میلادی آغاز می شود.
به اعتقاد متفکران واندیشمندان این کشورها،دردوران استعمار،هویت تاریخی،اجتماعی وفرهنگی آنها نادیده گرفته شده است.ودانش وارداتی از غرب،کارایی،کارآمدی اثر بخشی لازم را در حل مسائل اجتماعی وانسانی نداشته وآنها برای حل مسائل وآسیب های اجتماعی وبرای رهایی از سلطه فکری وفرهنگی به مطالعات پسا استعماری روی آورده اند.
مطالعات پسا استعماری،چارچوب نظری کلان برای بومی سازی علوم انسانی است که این مطالعات ابتدا تحت عنوان مطالعات پسا استعماری،نخستین بار در فرهنگ لغت آکسفورد ظاهر شد وبه عنوان مطالعات امپریالیسم ومطالعات کشورهای مشترک المنافع از دهه ۱۹۸۰میلادی به کار خود ادامه داد(کریمی،۱۳۸۶).
مطالعات پسا استعماری در کشور هایی نظیر مالزی،هندوستان،پاکستان واز جمله ایران از دهه۱۳۴۰ آغازشد.
انتشارکتاب معروف غربزدگی جلال آل احمد در رویارویی بین غرب وشرق وتوجه فزاینده به مسائل فرهنگی را نشان داد وبه دفاع از هویت شرقی،در برابرغرب استعماری پرداخت.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی وتشکیل ستاد انقلاب فرهنگی وسپس شورای عالی انقلاب فرهنگی وبا تاسیس دانشگاه تربیت مدرس وانتشار فصلنامه تحول در علوم انسانی،زمزمه های بومی سازی در علوم انسانی واجتماعی تحت تاثیر سند های فرابخشی،سند چشم انداز بیست ساله،برنامه های توسعه چهارم وپنجم ونیز سیاست گذاری های کلان نقشه جامع علمی کشور وشورای عالی انقلاب فرهنگی طنین انداز شد.
فراستخواه نیز سه روایت متفاوت ازبومی سازی در ایران را بیان می کند:بومی سازی به مثابه یک ایده دانشگاهی؛این روایت در اواخر دوره پهلوی ودر مواجهه با الگوی نوسازی دولتی از بالا برساخته شد.
بومی سازی در شکل یک ایدئولوژی مذهبی وپروژه سیاسی؛در بهبوحه انقلاب فرهنگی وپس از آن بصورت پروژه اسلامی سازی علم ودانشگاه برساخته شد.
بومی سازی به مثابه یک تابو وفوبیای شبه مدرن وشبه پوزیتیویستی؛در واکنش به تاویلات،سوانح وپیامد های سیاسی روایت دوم،برفضای دانشگاهی-روشنفکری سایه انداز شد(فراستخواه،۱۳۸۶).
امروزه در باب تعاریف ومفهوم شناسی بومی سازی به نظر می رسد بین صاحبنظران نظرات متفاوتی وجود دارد.حتی درباب معادل لاتین بومی سازی نیز وضع بدین منوال است معادل هایی مانند«داخلی شدن»،محلی شدن،درون گراشدن ویا توجه به درون(مک گین،۱۹۹۹)ومحله گرایی،ناحیه گرایی،ایرانی شدن فارسی سازی(شادمان،۱۳۸۲)مطرح نموده اند.
در بین متفکران واندیشمندان این حوزه دیدگاه‌های متفاوتی درباره بومی سازی علوم انسانی واجتماعی وجود دارد.
فاضلی بومی سازی را نوعی سیاست یا خط ومشی می داند که متاثر از گفتمان های مختلف بومی سازی سعی در هدایت سازمان یافته علم به سوی بهره برداری از آن در جامعه معین دارد((فاضلی،۱۳۸۸).وچیذری اعتقاد دارد “بومی سازی علم ،به مفهوم شکل گیری علوم در یک بستر فرهنگی،تاریخی وتجربی جامعه ای خاص است به گونه ای که این علم بتواند پاسخگوی نیازهای آن جامعه باشد(چیذری،۱۳۹۰).از آثار وآرای آزاد فلاح(۲۰۰۹)استنباط می شود بومی سازی بدین معناست که ما علومی را از جوامع دیگر بیاوریم وآن رابر طبق نیاز های فرهنگی خود تغییر دهیم.
اخوی راد(۱۳۸۸)بومی سازی را به معنای تولید علم می داندبه گونه ای که پاسخگوی نیاز های جامعه باد.واشتریان(۱۳۷۹)ازبومی سازی به مفهوم گرایش ویژه در بازشناسی وارزیابی تئوری ها،روش ها وموضوعات اشاره دارد.نراقی(۱۳۷۸)در بحثی تحت عنوان دانش بیرون وبینش درون از این ایده سخن می گویدکه تکنیک ها ودانش های تخصصی جدید غربی،باید زیر چتر معرفتی شرقی-آسیایی درآید.فکوهی(۱۳۸۹)بومی سازی رابالاترین توانمندی های نظری وعملی برای نیل به استقلال علمی توصیف می کند. به اعتقاد العلوانی(۱۳۷۴).”نتایج وره آورد ترویج برنامه های غربی به مثابه روش زندگی در میان مسلمانان تبدیل آن به گفتمان در حوزه فکر وفرهنگ،چیزی جز ناکامی در تحقق نتایج،شبیه آنچه در غرب پدید آمده است نصیب جوامع اسلامی نکرده است وعلاج این امر در ویژگی های فرهنگی غرب است”.
از طرفی چون محور اصلی تحرک علوم انسانی واجتماعی انسان است وانسان موجودی فرهنگی خوانده می شود وایران در برگیرنده مجموعه نامتجانس از گروه‌های قومی وانسانی مختلف است که مجموعه ناهمگونی از اقوام ملیت های مختلف زبانی،مذهبی،نژادی وفرهنگی را تشکیل می دهذ(احمدی،۱۳۸۹) توجه به این تنوع فرهنگی یکی از الزامات مقوله بومی سازی است.
این نقش آفرینی و مساعدت آگاهانه و عالمانه مسئولان اگرنباشد”بومی سازی به مثابه یک پروژه القایی ،به مجموعه ای از گمانه های ناهماهنگ ،نامتجانس و ناموزون می انجامد که کارکرد و نقش آفرینی موثری در جامعه نداشته واز درون دچار تناقض وتضاد های فراوان خواهد شد.
می توان انتظار داشت که بومی سازی ، مثابه یک فرآیند ونه یک پروژه القایی به دام سنت پرستی های متعصبانه وتجدد ستیزی های مغرضانه ونفی دستاوردهای مطلوب علوم جهانی نخواهد افتاد”(سلیمی کوچی،۱۳۹۲).وبومی سازی “می تواند به توانمندسازی جامعه محلی جهان سوم کمک کند وپیوندی نهادینه بین دانش بومی رسمی ودانش بومی در عمل ونهادینه کردن آن در جریان توسعه باشد”(ویسکاف ،۱۹۸۴).ودر این راستا سطوح بومی سازی را مرتضی امیدیان وهمکاران (۱۳۹۸) در چهار سطح دسته بندی کرده اند که سطح اول ناظر بر ورود علم به جامعه میزبان واستفاده از علم وارداتی روی آزمودنی ها و طرح نظرات در چارچوب همان دانش وارداتی است ،حتی در ترجمه متون سعی می شود از اصطلاحات خارجی استفاده شود و بیشتر از یادگیرندگان انتظار می رود خود را با فرهنگ وارداتی انطباق دهند (پارسانیا،میرسپاه وپناهی،۲۰۰۹). در دومین سطح بومی سازی ، باید در ترجمه متون علمی از زبان بیگانه به زبان بومی،با توجه به وضعیت فرهنگی موجود در جامعه میزبان مطالب را بومی کرد چنان که ( آلپتکین ،۲۰۰۶) در ترجمه متون داستانی از اصطلاحی به نام بومی «سازی فرهنگی» استفاده می کند به نظر او بومی سازی فرهنگی یعنی انطباق معنایی و عملی و اجتماعی نشانگرهای نوشتاری(لفظ به لفظ) و بافتی که متن نوشتاری در آن داستان نوشته شده است با فرهنگ یادگیرندگان.
در سطح سوم بومی سازی باید بین فرهنگ میزبان و فرهنگ بیگانه ای که علم از آن گرفته می شود نوعی داد و ستد برقرار شود،به گونه ای که بتوان متناسب با اوضاع فرهنگی واجتماعی کشور میزبان، از یافته های علمی استفاده کرد.همچنین بصورت متقابل ، یافته های علمی کشور میزبان برای کشور های دیگر درک پذیر باشند ودر چارچوب قواعد علمی آنان قرار گیرند.(باقری،۲۰۰۸).
در سطح سوم سعی می شود،ضمن توجه به چارچوب های علمی ونظری،مشکلات ومسائل خاص جامعه میزبان در قالب طرح های پژوهشی اجرا وبرای حل آن ها از علم بومی استفاده شود.شماری از پژوهشگران دانشگاهی کسانی که به ویژه با مسائل اجتماعی درگیر هستند از این رویکرد دفاع می کنند(حسینی ،۱۹۸۵وافروغ،۲۰۰۵).در سطح چهارم یعنی بالاترین سطح، تولید علم بومی مطرح می شود،که از نظر روش شناسی وموضوع و محتوی با محیط اجتماعی هماهنگ است(افروغ،۲۰۰۵).
در پاسخ به این که باید کدام سطح از سطوح بومی سازی توجه شود،باید در نظر داشت که این موضوع،با توجه به نوع رشته،تاریخچه ومنابع موجود در هر کشوری فرق می کند ودر انتخاب سطح بومی سازی،توجه به این عوامل اهمیت ویژه ای در رسیدن به اهداف اصلی بومی سازی که بخشی از آن شامل:بومی سازی علوم انسانی واجتماعی،تولید علم جدید،حفظ هویت ملی و اسلامی،اجتناب از تفکر ترجمه ای،دوری از تقلید گرایی ، دوری از تفکر سکولاریستی در علوم انسانی ،تعریف منطق درست واعتدال دربرخورد با میراث ارزشمندتمدن مغرب زمین در علوم انسانی و رد هر گونه راهبردهای افراطی پذیرش مطلق) یاتفریطی (رد مطلق) و برقراری رابطه بین علم وعمل است دارد.
ادامه مطلب رادر بخش بعدی ملاحظه نمایید.
ناصر اسگندریان فعال حوزه ارتباطات و روابط عمومی
