به گزارش خبرنگار ما در تبریز؛ مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجان شرقی نیز به عنوان یکی از مراکز استانی وابسته به سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (تات)، همین مأموریت را در سطح استان دنبال میکند.
این مرکز با حدود ۱۳۰ نفر نیروی انسانی و نزدیک به ۴۰ نفر محقق و عضو هیئت علمی، مجموعه متنوعی از وظایف پژوهشی، آموزشی، ترویجی، علمی و فنی را بر عهده دارد. فعالیت بخشهای تخصصی مرکز، حوزههایی همچون تحقیقات خاک و آب، زراعت و باغبانی، گیاهپزشکی، فنی و مهندسی کشاورزی، آبخیزداری و منابع طبیعی، اقتصاد کشاورزی و علوم دامی را در بر میگیرد.
برنامههای تحقیقاتی این بخشها عمدتاً براساس مأموریتهای ابلاغی سازمان تات و مؤسسات تحقیقاتی تخصصی و با توجه به مسائل و نیازهای بخش کشاورزی استان تعریف میشوند. رویکرد اصلی در این برنامهها، حرکت به سمت تحقیقات کاربردی و مسئلهمحور است؛ به این معنا که پژوهش صرفاً برای تولید مقاله و گزارش علمی انجام نشود، بلکه تا حد امکان پاسخی برای یک مسئله واقعی در مزرعه، باغ، منابع آب و خاک یا نظام تولید کشاورزی باشد.
ارتقای جایگاه علمی و پژوهشی مرکز
بررسی شاخصهای عملکردی مرکز در سالهای اخیر نشاندهنده روند رو به رشد در بخشهایی از فعالیتهای پژوهشی و آموزشی است.
در حوزه آموزش و انتقال دانش به بخش کشاورزی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجان شرقی موفق شده است رتبه سوم آموزش بهرهبرداران در میان ۳۴ مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی کشور را کسب کند.
این جایگاه از آن جهت اهمیت دارد که یکی از حلقههای اصلی زنجیره تحقیقات کشاورزی، انتقال یافتههای علمی به بهرهبرداران است. نتیجه یک پژوهش زمانی میتواند در تولید اثرگذار باشد که یافته علمی از مرکز تحقیقاتی خارج شده و به زبان قابل استفاده در اختیار کشاورز، باغدار، دامدار و کارشناسان اجرایی قرار گیرد.
در بخش پژوهش نیز سرانه طرحهای تحقیقاتی مرکز طی سه سال گذشته روند افزایشی داشته و به حدود ۳.۶ طرح به ازای ظرفیت علمی مربوط رسیده است.
همچنین جایگاه علمی و فنی مرکز که سه سال قبل رتبه ۲۶ بود، در ارزیابی اخیر به رتبه ۲۳ در میان ۶۷ مرکز و مؤسسه تحقیقاتی تحت پوشش سازمان تات ارتقا یافته است.
اهمیت این رتبه زمانی روشنتر میشود که بخشی از مجموعههای مورد ارزیابی، مؤسسات تحقیقاتی ملی و تخصصی هستند که از نظر تعداد اعضای هیئت علمی، محققان، امکانات و ظرفیتهای پژوهشی در سطح بالایی قرار دارند.
ارزیابی عملکرد علمی پژوهشگران و مراکز نیز مبتنی بر شاخصهای مشخص علمی و از طریق سامانه علمسنجی سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی انجام میشود. سازمان تات با برخورداری از حدود دو هزار عضو هیئت علمی در سراسر کشور، یکی از بزرگترین مجموعههای پژوهشی کشور به شمار میرود و ارزیابی تولیدات و فعالیتهای علمی آن در قالب شاخصهای علمسنجی صورت میگیرد.
از ۲۰ سال تحقیق تا معرفی یک رقم جدید
یکی از دستاوردهای شاخص مرکز در سالهای اخیر، فعالیت در زمینه اصلاح و معرفی ارقام جدید گیاهی بوده است.
طی دو سال گذشته، محققان این مرکز موفق به مشارکت در معرفی پنج رقم زردآلو، سه رقم بادام و دو رقم یونجه شدهاند؛ ارقامی که معرفی هر یک از آنها حاصل یک فرایند علمی طولانی شامل انتخاب، ارزیابی، آزمایشهای چندساله و بررسی سازگاری با شرایط محیطی است.
این موضوع بهویژه درباره گونههای درختی اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا معرفی یک رقم جدید درخت میوه ممکن است نتیجه حدود دو دهه فعالیت مستمر پژوهشی و اصلاحی باشد.
بخش مهمی از این دستاورد به فعالیت محققان ایستگاه تحقیقات باغبانی سهند بازمیگردد؛ مجموعهای که طی سالهای متمادی بر ذخایر ژنتیکی، انتخاب ژنوتیپهای برتر، اصلاح و ارزیابی ارقام متناسب با شرایط اقلیمی منطقه فعالیت کرده است.
از منظر آینده کشاورزی استان، معرفی ارقام متحملتر به تنش خشکی و کمآبی نیز اهمیت ویژهای دارد. در شرایطی که محدودیت منابع آب به یکی از اساسیترین چالشهای کشاورزی آذربایجان شرقی تبدیل شده است، تحقیقات اصلاحی باید بیش از گذشته به سمت افزایش بهرهوری آب و تولید پایدار در شرایط کمآبی حرکت کند.
Ahmad Bybordi, [۲۶/۰۶/۱۴۰۵ ۰۲:۰۲ ب.ظ]
مراکز تحقیقات کشاورزی شاید در مقایسه با دستگاههای اجرایی کمتر در معرض دید افکار عمومی باشند، اما بخش قابل توجهی از تصمیمات فنی، یافتههای علمی و فناوریهایی که امروز در مزارع و باغها مورد استفاده قرار میگیرد، حاصل فعالیت همین مجموعههاست.
مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجان شرقی با حدود ۱۳۰ نفر نیروی انسانی و نزدیک به ۴۰ محقق و عضو هیئت علمی، یکی از ظرفیتهای علمی و تخصصی بخش کشاورزی استان است که مأموریتهای متنوعی در سه حوزه پژوهش، آموزش و ترویج بر عهده دارد.
فعالیتهای تخصصی مرکز حوزههایی نظیر خاک و آب، زراعت و باغبانی، گیاهپزشکی، فنی و مهندسی کشاورزی، منابع طبیعی و آبخیزداری، اقتصاد کشاورزی و علوم دامی را در بر میگیرد. بخش عمده طرحهای تحقیقاتی نیز براساس برنامههای سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی و مؤسسات تحقیقاتی تخصصی و با رویکرد مسئلهمحور و کاربردی اجرا میشود.
یکی از شاخصهای قابل توجه عملکرد مرکز، ارتقای جایگاه علمی و فنی آن است. جایگاه مرکز که سه سال قبل رتبه ۲۶ بود، در ارزیابی اخیر به رتبه ۲۳ در میان ۶۷ مرکز و مؤسسه تحقیقاتی تحت پوشش سازمان تات ارتقا یافته است؛ مجموعههایی که تعدادی از آنها مؤسسات ملی و تخصصی با ظرفیتهای گسترده علمی و پژوهشی هستند.
سرانه طرحهای تحقیقاتی مرکز نیز طی سه سال گذشته روند افزایشی داشته و به حدود ۳.۶ رسیده است.
در بخش آموزش و انتقال یافتههای علمی به عرصه تولید نیز مرکز آذربایجان شرقی موفق به کسب رتبه سوم آموزش بهرهبرداران در میان ۳۴ مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی کشور شده است.
این آمارها زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکنند که بدانیم مأموریت یک مرکز تحقیقاتی صرفاً تولید مقاله و اجرای پروژه نیست. پژوهش کشاورزی زمانی ارزش واقعی خود را نشان میدهد که مسئلهای از مزرعه و باغ وارد مجموعه تحقیقاتی شود، برای آن راهکار علمی تولید شود و این دانش از مسیر آموزش و ترویج دوباره به دست کشاورز برسد.
با پیچیدهتر شدن مسائلی همچون کمبود آب، خشکسالی، شوری خاک، تغییر اقلیم و افزایش هزینه تولید، نقش مراکز تحقیقاتی در آینده کشاورزی استان نیز بیش از گذشته اهمیت خواهد داشت.
کشاورزی آینده بیش از آنکه به افزایش سطح زیرکشت متکی باشد، به «افزایش بهرهوری» وابسته است و رسیدن به این هدف بدون پژوهش کاربردی، فناوری و انتقال دانش به بهرهبردار امکانپذیر نخواهد بود.
وقتی سخن از مرکز تحقیقات کشاورزی به میان میآید، نخستین تصور ممکن است آزمایشگاه، مقاله و اجرای طرحهای پژوهشی باشد؛ اما بخش مهمی از وظایف مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجان شرقی مستقیماً با مسائل روزمره و آینده کشاورزی استان ارتباط دارد.
از بررسی مسائل خاک و آب و تعیین قابلیت و درجه اراضی برای کاربری کشاورزی گرفته تا فعالیتهای مرتبط با الگوی کشت، بررسی کیفیت نهادههایی نظیر کود، گیاهپزشکی، منابع طبیعی و آبخیزداری و آموزش کارشناسان و بهرهبرداران، مجموعه گستردهای از مأموریتهای علمی، فنی، آموزشی و حاکمیتی در این مرکز انجام میشود.
مرکز تحقیقات کشاورزی در واقع باید یکی از حلقههای اتصال میان «دانشگاه و پژوهش» با «مزرعه و اجرا» باشد.
در این الگو، مشکلات واقعی بخش کشاورزی باید از عرصه تولید دریافت و به مسئله پژوهشی تبدیل شوند؛ محقق برای آنها راهحل علمی و قابل اجرا ارائه کند و در نهایت یافتههای حاصل از تحقیق از طریق شبکه آموزش و ترویج به کارشناسان و بهرهبرداران منتقل شود.
کسب رتبه سوم کشور در آموزش بهرهبرداران در میان ۳۴ مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی، یکی از شاخصهایی است که نشاندهنده اهمیت این بخش از مأموریت مرکز آذربایجان شرقی است.
از سوی دیگر، ارتقای جایگاه علمی و فنی مرکز از رتبه ۲۶ به ۲۳ در میان ۶۷ مرکز و مؤسسه تحقیقاتی سازمان تات و افزایش سرانه طرحهای تحقیقاتی طی سه سال گذشته، بیانگر روند رو به رشد فعالیتهای پژوهشی مجموعه است.
اما چالش اصلی پیش رو فراتر از رتبه و آمار است.
آذربایجان شرقی با محدودیت منابع آب، خشکسالی، شوری و افت کیفیت خاک، تغییرات اقلیمی، افزایش هزینه نهادهها و ضرورت حفاظت از منابع پایه روبهروست. بنابراین تحقیقات کشاورزی نیز ناگزیر است بیش از گذشته به سمت حل همین مسائل حرکت کند.
هر مترمکعب آب، هر هکتار خاک کشاورزی و هر واحد نهادهای که مصرف میشود باید محصول بیشتری ایجاد کند؛ نه صرفاً از نظر کمیت، بلکه با حفظ کیفیت و پایداری منابع.
در چنین شرایطی، مرکز تحقیقات کشاورزی نباید نهادی در حاشیه بخش اجرایی تلقی شود. این مجموعه با ظرفیت محققان و اعضای هیئت علمی خود میتواند پشتوانه علمی تصمیمگیریهای بخش کشاورزی استان باشد.
فاصله آزمایشگاه تا مزرعه هرچه کوتاهتر شود، اثر تحقیقات برای کشاورز ملموستر خواهد شد؛ و معیار نهایی موفقیت پژوهش کشاورزی نیز همین است: دانشی که بتواند مسئلهای واقعی از تولیدکننده و کشاورزی استان را حل کند.
این مسئله در محصولی مانند یونجه اهمیت مضاعفی دارد. با توجه به سطح قابل توجه کشت یونجه و نیاز آبی این محصول در استان، توسعه و ترویج ارقام مناسبتر برای شرایط کمآبی، در کنار مدیریت صحیح آبیاری و زراعت، میتواند در کاهش مصرف آب و افزایش بهرهوری آن مؤثر باشد.
فعالیت مرکز فقط به اجرای طرح تحقیقاتی محدود نیست
بخش قابل توجهی از مأموریتهای مرکز کمتر در معرض دید عمومی قرار دارد. فعالیت این مجموعه تنها به اجرای طرحهای پژوهشی یا انتشار مقالات علمی محدود نمیشود و کارشناسان و محققان آن در تعدادی از وظایف تخصصی و حاکمیتی بخش کشاورزی استان نیز نقش دارند.
بررسی و تعیین درجه و قابلیت اراضی و خاک برای کاربریهای کشاورزی، مشارکت علمی و فنی در برنامههای مرتبط با الگوی کشت، بررسی مسائل آب و خاک، فعالیتهای مرتبط با حفظ منابع طبیعی و آبخیزداری، پایش و بررسی فنی کیفیت نهادههایی مانند کودهای توزیعی و ارائه نظرهای کارشناسی و تخصصی بخشی از این مأموریتهاست.
در کنار این فعالیتها، آموزش کارشناسان، مروجان و بهرهبرداران و انتقال یافتههای تحقیقاتی به عرصه تولید، ضلع دیگری از مأموریت مرکز را تشکیل میدهد.
در واقع چرخه مطلوب تحقیقات کشاورزی زمانی تکمیل میشود که یک مسئله از مزرعه شناسایی شود، در مرکز تحقیقاتی مورد مطالعه قرار گیرد، برای آن راهکار علمی و قابل اجرا ارائه شود و نتیجه دوباره از طریق آموزش و ترویج به مزرعه بازگردد.
کشاورزی آینده بدون پشتوانه پژوهش امکانپذیر نیست
کشاورزی آذربایجان شرقی امروز با مجموعهای از چالشهای پیچیده روبهروست؛ محدودیت منابع آب، خشکسالی، شوری و افت کیفیت خاک، تغییرات اقلیمی، افزایش هزینه نهادهها، ضرورت افزایش بهرهوری، حفظ منابع پایه و نیاز به تولید بیشتر با مصرف کمتر آب و نهاده از جمله این مسائل هستند.
پاسخ به چنین چالشهایی صرفاً با روشهای سنتی یا تصمیمات کوتاهمدت امکانپذیر نیست و کشاورزی استان بیش از هر زمان دیگری نیازمند پیوند میان تحقیق، آموزش، ترویج و اجرا است.
بر همین اساس، جهتگیری مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجان شرقی نیز حرکت به سمت پژوهشهای کاربردیتر، تقویت ارتباط محققان با عرصه تولید، توسعه تحقیقات مرتبط با آب و خاک و تغییر اقلیم، معرفی ارقام سازگارتر با شرایط جدید و افزایش سرعت انتقال یافتههای تحقیقاتی به بهرهبرداران است.
شاید مراکز تحقیقات کشاورزی در مقایسه با بسیاری از دستگاههای اجرایی کمتر در رسانهها دیده شوند، اما بخش مهمی از آنچه امروز به عنوان دانش فنی کشاورزی، ارقام اصلاحشده، توصیههای فنی، مدیریت آب و خاک، کنترل آفات و بیماریها و افزایش بهرهوری تولید در اختیار بخش کشاورزی قرار دارد، حاصل سالها فعالیت پژوهشگران و محققانی است که بخش عمده فعالیت آنان دور از فضای رسانهای انجام میشود.
مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجان شرقی تلاش دارد این ظرفیت علمی را بیش از گذشته در خدمت مسائل واقعی کشاورزی استان قرار دهد؛ زیرا آینده کشاورزی استان، بیش از توسعه سطح زیرکشت، به افزایش بهرهوری، حفاظت از آب و خاک و تبدیل دانش به فناوری و عملکرد در مزرعه وابسته است.
