آرمان تبریز – یادداشت/محمدرضا ایازی؛ خاورمیانه یک مجموعه جغرافیایی ساده نیست، بلکه منطقهای بسیار پیچیده و غنی از تاریخ است که در طول زمان بر اساس تنوع عوامل سیاسی، اقتصادی و فرهنگی بازتعریف شده است.
این منطقه مهد تمدنهای کهن بوده و در قرون هفتم و هشتم میلادی بهطور کامل به اسلام گروید. برای مدت طولانی تحت سلطه امپراتوری عثمانی (قرون پانزدهم تا بیستم) قرار داشت و بهواسطه منابع عظیم نفتی، نقشی تعیینکننده در تأمین انرژی جهان دارد. با این حال، خاورمیانه یکی از ناپایدارترین مناطق ژئوپلیتیکی جهان محسوب میشود.
خاورمیانه: منطقهای فراتر از جغرافیا
مرزهای خاورمیانه نه تنها جغرافیایی، بلکه بازتابدهنده تنوع فرهنگی و سیاسی هستند. این اصطلاح که از قرن بیستم رایج شد، کشورهای شمال شرق آفریقا، غرب آسیا و شبهجزیره عربستان را در بر میگیرد. تعریف این منطقه همواره مورد اختلاف بوده و گاه بازتابی از نگاه اروپامحور بهحساب آمده است.
میراث استعمار و شکلگیری مرزها
در دوران استعمار، قدرتهای اروپایی، بهویژه بریتانیا و فرانسه، با تقسیم سرزمینهای عثمانی، مرزهای جدیدی ایجاد کردند. معاهده سایکس-پیکو و کنفرانس سن رمو، نقشه سیاسی خاورمیانه را دگرگون کرد. این دخالتها با ایجاد قیمومیتهایی بر فلسطین، سوریه، لبنان و عراق همراه بود که هنوز پیامدهای آن پابرجاست.
اهداف معاصر آمریکا در خاورمیانه
طرحهایی مانند “خاورمیانه بزرگ” با هدف ادغام این منطقه در نظم جهانی و تأمین منافع استراتژیک آمریکا و امنیت اسرائیل دنبال شدهاند. این سیاستها از اصلاحات اقتصادی تا مقابله با اسلامگرایی را شامل میشود و بهدلیل مداخلات خارجی، خاورمیانه همچنان دستخوش بیثباتی است.
خاورمیانه، فراتر از یک مرز جغرافیایی، نماد تاریخ، چالشهای معاصر و تقاطع منافع قدرتهای جهانی است. این منطقه همچنان نقشی محوری در سیاست بینالملل و تأمین انرژی جهان ایفا میکند.
روزنامهنگار و دانشآموخته علوم سیاسی
