آرمان تبریز-یادداشت از دکتر احمد بایبوردی. رئیس مرکز تحقیقات وآموزش کشاورزی ومنابع طبیعی آذربایجان شرقی
روز جهانی خاک فقط یک مناسبت تقویمی نیست؛ هشدار سالانهی جامعه علمی جهان است درباره لایهای چند ده سانتیمتری که تمام امنیت غذایی، چرخه آب، سلامت اکوسیستمها و حتی اقتصاد کشور بر آن استوار است.
گزارشهای علمی اخیر فائو، IPCC و مراکز تحقیقاتی جهان نشان میدهد که جهان با سرعتی بیسابقه در حال از دست دادن خاک حاصلخیز است؛ خاکی که بازسازی طبیعی آن صدها سال زمان میبرد.
در آستانه سال ۲۰۲۶، سه حقیقت علمی درباره خاکها—بهویژه در کشورهای خشک و نیمهخشک مانند ایران—کاملاً روشن است:
خاک فقیرتر شده، شکنندهتر شده و بار تنشهای اقلیمی را بیش از توان خود تحمل میکند.
۱. وضعیت جهانی خاک؛ تصویر بحران در آستانه ۲۰۲۶
مطابق گزارشهای بهروز فائو، بیش از ۳۳ درصد خاکهای جهان در حالت «تخریب متوسط تا شدید» قرار دارند؛ مهمترین تهدیدها عبارتاند از:
فرسایش آبی و بادی (بزرگترین عامل تخریب جهانی)
کاهش ماده آلی و توان زیستی خاک
شوری و سدیمیشدن اراضی آبی
آلودگی فلزات سنگین، هیدروکربنها و باقیمانده سموم
فشردگی و کاهش نفوذپذیری
سیلینگ خاک در اثر توسعه شهری
IPCC نیز هشدار میدهد که با استمرار گرمایش جهانی، پایداری خاک در مناطق خشک آسیا—از جمله ایران—به شدت کاهش خواهد یافت و توان خاک برای ذخیره آب، کربن و تولید محصول افت محسوسی خواهد داشت.
۲. وضعیت امروز خاکهای ایران بر اساس مطالعات معتبر
ایران یکی از آسیبپذیرترین کشورها در حوزه منابع خاک است. یافتههای پژوهشی و گزارشهای ملی، تصویری دقیق و نگرانکننده ارائه میدهد:
۲–۱. فقر ماده آلی
بیش از ۷۰ درصد خاکهای کشاورزی ایران کمتر از ۰/۵ درصد ماده آلی دارند؛ یعنی خاکها تقریباً «بیجان» هستند و توان نگهداشت آب و مواد غذایی پایین است.
۲–۲. فرسایش شدید
ایران از نظر فرسایش خاک در میان رتبههای نخست منطقه قرار دارد:
فرسایش آبی و بادی بخش بزرگی از حوضههای کشور را تهدید میکند؛
برآوردها نشان میدهد ۹۴ درصد اراضی کشاورزی درجاتی از تخریب را نشان میدهند.
۲–۳. شوری و سدیمیشدن
بیش از ۳۴ میلیون هکتار از اراضی کشور تحت تأثیر درجاتی از شوری و قلیا قرار دارند.
این روند در دشتهای آبی و حوضههای بسته در حال تشدید است.
۲–۴. آلودگی خاک در حاشیه شهرها و صنایع
پساب صنعتی، پسماندهای شهری، مصرف زیاد سم و کود و نفوذ آلایندههای نفتی باعث گسترش لکههای آلودگی شده است.
۲–۵. کاهش ذخایر رطوبتی خاک
مطالعات ۲۰۲۵ نشان میدهد کاهش رطوبت خاک در بسیاری از مناطق ایران تقریباً برگشتناپذیر شده و اثر مستقیم بر تولیدات دیم، مراتع و منابع طبیعی دارد.
۳. سناریوی سال ۲۰۲۶؛ اگر اقدام نکنیم چه خواهد شد؟
۳–۱. تشدید فرسایش و کاهش تولید
ادامه شخم عمیق، چرای بیرویه و کشت روی شیب باعث میشود تا ۲۰۲۶:
لایه سطحی خاک نازکتر و فقیرتر شود؛
هزینههای تولید افزایش یابد؛
کانونهای ریزگرد محلی گسترش یابد.
۳–۲. افت شدید ماده آلی
همزمان با خشکسالیهای بیشتر و مدیریت ضعیف بقایا:
خاکها فقیرتر میشوند،
ظرفیت نگهداشت آب کاهش مییابد،
و مقاومت خاک برابر تنشهای اقلیمی افت میکند.
۳–۳. گسترش شوری در دشتها
آبیاری با آب شورتر + تبخیر بالا =
افزایش شوری و سدیمیشدن اراضی تا ۲۰۲۶
نتیجه: کاهش محصول و افزایش نیاز به اصلاح خاک.
۳–۴. آلودگی بیشتر در کمربندهای شهری
نشت، پسماند، و مصرف بیرویه کود و سم
→ تشدید آلودگی فلزات سنگین و نیترات
→ تهدید مستقیم سلامت غذایی.
۳–۵. خاک خشکتر و شکنندهتر
گرمایش اقلیم یعنی:
کاهش رطوبت خاک،
افزایش پتانسیل فرسایش،
افزایش سطح ریزگرد.
۳–۶. افت تابآوری اکوسیستم و امنیت غذایی
در ۲۰۲۶، بدون مداخله، خاک کمتر از گذشته میتواند:
آب را ذخیره کند
کربن را تثبیت کند
محصول پایدار تولید کند
۴. چه باید کرد؟ نقشه راه علمی برای ایران
الف) حکمرانی و قانون
اجرای کامل قانون حفاظت خاک
جلوگیری از تغییر کاربری اراضی مرغوب
هماهنگی میان وزارت جهاد کشاورزی، محیطزیست، صنعت و راه
ب) احیای ماده آلی
کشت حفاظتی و حداقل شخم
بازگرداندن بقایای گیاهی به خاک
توسعه استفاده از کود آلی، کمپوست، کود سبز
تناوبهای غنیکننده خاک (مثل لگومها)
ج) مدیریت شوری
اصلاح زهکشی در دشتهای بحرانی
مدیریت دقیق آب آبیاری
استفاده از ارقام مقاوم همراه با مدیریت تلفیقی
د) پایش و دادهمحوری
ایجاد شبکه ملی پایش خاک
تهیه نقشههای بهروز شوری، فرسایش، ماده آلی و آلودگی
دسترسپذیر کردن دادهها برای دانشگاهها و تات
ه) نقش پژوهش و ترویج
توسعه فناوریها و ارقام سازگار با اقلیم
آموزش بهرهبرداران و نسخهنویسی مزرعهمحور
جمعبندی
خاک ایران در آستانه ۲۰۲۶ در نقطهای حساس ایستاده است:
یا با اقدام علمی، پژوهشمحور و سیاستگذاری شجاعانه مسیر ترمیم را آغاز میکنیم،
یا روند فرسایش، شوری، آلودگی و فقر زیستی آینده کشاورزی و امنیت غذایی کشور را تضعیف خواهد کرد.
روز جهانی خاک فرصتی است برای بازاندیشی:
خاک فقط «سرمایه طبیعی» نیست؛ ستون پایداری جامعه است.
اگر امروز از آن مراقبت نکنیم، فردا هیچ برنامهای قادر نیست این لایه نازک اما حیاتی را به سرعت بازسازی کند.
روز جهانی خاک؛ ایران در آستانه ۲۰۲۶ و آیندهای که به آرامی از زیر پای ما میلغزد.
